Kua kōrerohia i tēnei whārangi:

Te Tiriti o Waitangi

I hainatia e te Karauna o Ingarangi me te maha o ngā rangatira Māori i te tau 1840. Ko te whāinga o Te Tiriti o Waitangi he tuku i te kāwanatanga ki ngā tāngata Ingarihi me te tiaki i ngā tika o te Māori ki te pupuri i ōna whenua, ngahere, mātaitai me ana taonga. I muri tonu mai i te hainatanga o Te Tiriti o Waitangi, i whakaae a Ingarangi kia whakatūhia e Aotearoa he kāwanatanga, a, i te tau 1854 i te tū te Pāremata tuatahi i Tāmaki Makaurau.

He rerekētanga i waenga i te pūtanga reo Ingarihi me te putanga reo Māori o te kuputuhi, me te aha kāore e whakaae ana te katoa inahea, i pēhea hoki, i whakawhiti atu ai te tino rangatiratanga i te Māori ki te Karauna. Engari e tino hira ana kia mōhiotia e whai wāhi ana ngā mātāpono o te Tiriti ki ngā ture me te kaupapa ā-ture o Aotearoa i ēnei rā tonu. Kei roto i ngā mātāpono Tiriti ko ngā mea pēnei i te pātuitanga i waenga i te Māori me te Karauna, me te herenga o te Karauna ki te āta whakamaru i te Māori.

Ngā hono whaitake:

Pāremata: Te pūnaha kāwana i Aotearoa New Zealand

He Pāremata te pūnaha kāwana i Aotearoa, ā, e rua ōna wāhanga:

  • Te Whare o Ngā Māngai - ko ngā mema Pāremata ērā, me.
  • Te Ūpoko o te Whenua - te Ariki Tapairu, he Kīngi, he Kuini rānei.

Ko te mahi a te Pāremata he:

  • whakakanohi i ngā tāngata o Aotearoa
  • tuku i tētahi Kāwanatanga mō tātau
  • tuku whakatau he pēhea te whakapau i ngā moni tāke
  • hanga ture mō te motu
  • he here i te Kāwanatanga ki ōna whakatau.

He tuku whakarāpopototanga tēnei ataata mō te āhua o te mahi a te Pāremata me te Kāwanatanga i Aotearoa:

Parliament – How Parliament works (video)

Te Whare o Ngā Māngai

I te mea he taupori whai māngai a Aotearoa, arā, i takea mai i ngā āpiha i pōtihia, ko te Whare o Ngā Māngai ko ngā mema Pāremata tērā (me kī ko ngā MP) ka pōtihia ki ō rātau tūru mā te pūnaha MMP. I ia toru tau ka kōwhiri ngā tāngata o Aotearoa ko wai ō rātau MP mā te whakauru ki tētahi Pōtitanga Whānui.

Ngā hono whaitake:

Te Ūpoko o te Whenua

Ko te Ūpoko o te Whenua he Ariki Tapairu - he Kīngi, he Kuini rānei. I konei ko te māngai o te Ariki Tapairu he tāngata nō Aotearoa ka tohua hei Kāwana-Tianara.

I muri i te urunga o tētahi ture ki ngā wāhanga whakaaetanga, ko te wāhanga whakamutunga i mua i te whakaturetanga me waitohu e te Kāwana-Tianara, kia tukuna ai ki te ture tēnei mea 'te whakaaetanga Roera'. Ka tohu anō te Kāwana-Tianara i te Kāwanatanga i muri i tētahi pōtitanga me te whakakanohi i a Aotearoa ki ngā hui whakanui hira o te ao, koinei tētahi o ana mahi.

Ngā hono whaitake:

Kāwanatanga

Ka tohua te 'Kāwanatanga' mai i tētahi rōpū, tētahi kohinga rōpū rānei i riro mai i a rātau ngā pōti mō te nuinga o ngā tūru i roto i te Whare o Ngā Māngai. Me kī ko te tikanga 120 ngā turu o te Whare o Ngā Māngai.

Ki te kore e eke motuhake i tētahi rōpū kotahi te nuinga o ngā tūru, ka taea e ia te tono ki ētahi atu rōpū kia hono mai ki a ia kia riro ngātahi mai i a rātau te nuinga, me te whakatū i te Kāwanatanga mā tēnei whakarite. E kīia ana tēnei ko te Kāwanatanga hononga. I raro i te MMP, i te nuinga o te wā he neke atu i te kotahi ngā rōpū o te Kāwanatanga. Ko ērā katoa atu o ngā rōpū kāore i roto i te Kāwanatanga ka uru ki te rōpū āpitihana.

Ngā Minita ki Ngā MP

Ka tohua e te Pirimia ētahi atu MP Kāwanatanga hei Minita. Ka kīia te Pirimia me ēnei Minita ko te Rūnanga Matua. Kei te Rūnanga Matua te mana mō te tuku whakatau mō ēnei mea pērā i te ikiiki, mātauranga me te hauora. Ko ngā Mema Pāremata kāore i roto i te Rūnanga Matua ka kīia noa he MP.

Te Whaikanohi Māori i rō Paremata

E whitu o ngā tūru 120 i roto i te Whare o Ngā Māngai he tūru Māori. Kua wehea mai ēnei tūru mō ngā uri Māori hei pōti. Mēnā he Māori koe nō Aotearoa, hei uri Māori nō Aotearoa rānei, ka taea e koe te rēhita ki te rārangi pōti Māori, te rārangi pōti Whānui rānei.

Te Āpitihana

Takea mai ai te Āpitihana mai i te rōpū tōrangapū nui rawa kāore i roto i te Kāwanatanga, ā, kāore i uru ki tētahi hononga me tētahi rōpū Kāwanatanga (arā, kāore ōna Minita pērā i te Kāwanatanga). Ka werowero te Āpitihana i te Kāwanatanga kia tika ia mā te tuku pātai i roto i te Whare me te tautohetohe i ngā ture e whakatakotohia ana.

He pēhea te hanga i ngā ture?

Ina hangaia he ture hou, ka kīia he pire. He maha ngā wāhanga me uru haere ngā pire i mua i te whakataunga, ā, ka mana hei ture hou. E kīia ana ngā ture hou ko Ngā Ture Pāremata.

Ngā hono whaitake:

He aha te tikanga o tēnei ki a koe

He manapori a Aotearoa, arā, ka whai wāhi te iwi ki te whakaputa whakaaro ko wai ka uru hei Kāwanatanga. Me whai wāhi ki te tīpako ko wai ka noho hei māngai mōu ki te whakahaere i te motu mā te tuku i tō pōti.

Ngā hono whaitake:

Ngā Paetukutuku Hira

  • New Zealand Parliament: Te pae kāinga o te Pāremata o Aotearoa, e taea e koe te ako mō ngā whakahaere o te Pāremata, ngā MP me ngā rohe pōti, ā, me pēhea te whakauru atu.